BIOS دیگر آن چیزی نیست که فکر می‌کنید؛ UEFI را بشناسید

UEFI و BIOS به شما امکان می‌دهند که سخت‌افزار کامپیوتر خود را سفارشی کنید؛ اما چرا دو فرم‌ور برای انجام این کار موجود است و چه تفاوتی با هم دارند؟ در ادامه به بررسی این دو مقوله پرداخته و ضمن معرفی هر کدام، آنها را با یکدیگر مقایسه می‌کنیم.

فهرست مطالب این مقاله:

- مقدمه
- UEFI چیست؟
- UEFI و BIOS چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
- UEFI بهتر است یا BIOS؟
- سوالات پرتکرار

مقدمه

زمانی که کامپیوتر یا لپ‌تاپ خود را روشن می‌کنید، قبل از هر چیزی UEFI یا BIOS وارد عمل می‌شوند تا تست‌هایی را روی سخت‌افزار سیستم شما انجام دهند و از سلامت تک تک قطعات اطمینان پیدا کنند و در نهایت، سیستم وارد مرحله‌ لود شدن سیستم‌عامل شود.

UEFI و BIOS هر دو روی مادربرد سیستم نصب شده‌اند و نه تنها در بررسی سلامت قطعات سخت‌افزاری سیستم نقش دارند؛ بلکه به شما امکان تغییر روند راه‌اندازی سیستم یا تغییر برخی از ویژگی‌های سخت‌افزاری کامپیوترتان را می‌دهند.

از این رو، هر دو اهمیت بسیار زیادی دارند و آشنایی با آن‌ها، حتی برای نصب ویندوز یا هر سیستم‌عامل دیگر نیز، می‌تواند ضروری باشد و شما را از مشکلاتی که در برخی مواقع، تنها با تغییر تنظیمات این دو نرم‌افزار حل می‌شوند، رهایی بخشد.

علی‌رغم شباهت کارایی UEFI و BIOS، این دو نرم‌افزار تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند که یکی را بر دیگری برتری می‌دهد. در ادامه این نوشتار از شهر سخت افزار با UEFI و BIOS بهتر آشنا می‌شویم.

بایوس یا BIOS یا همان Basic Input Output System اولین رابطی است که در هنگام روشن کردن کامپیوتر شما اجرا می‌شود. بایوس وظیفه‌ی اجرای اجرای روند POST یا همان Power On Self Test را برعهده دارد.

در همین رابطه بخوانید:

- آموزش تشخیص مادربرد کامپیوتر
- بهترین CPU های بازار

در این روند، تمام قطعات سخت‌افزاری سیستم تک به تک تست می‌شوند. اگر هر قطعه مشکلی نداشته باشد، بایوس به سراغ بررسی قطعه‌ی بعدی می‌رود؛ اما در صورتی که در طی بررسی خود متوجه مشکلی در یک قطعه شود، در قالب هشدار‌هایی با بوق‌های کوتاه، بلند یا ممتد، مشکل قطعه را به شما اطلاع می‌دهد و از لود شدن سیستم‌عامل جلوگیری می‌کند.

BIOS علاوه بر این وظیفه، گزینه‌های مختلفی را در اختیار شما قرار می‌دهد که با استفاده از آن‌ها می‌توانید ترتیب راه‌اندازی هارد دیسک، تاریخ و زمان سیستم، تنظیمات برق، ولتاژ پاور، سرعت فن و غیره را تغییر دهید.

از آنجا که بایوس به‌صورت ثابت روی مادربرد سیستم شما نصب شده است، پس می‌توان آن را در دسته‌ی فرم‌ور‌ها (Firmware) یا ثابت‌افزار‌ها در نظر گرفت. تمام تغییراتی که از طریق گزینه‌ها و قابلیت‌های بایوس انجام می‌دهید، روی مادربرد ذخیره می‌شود و تا زمانی که دوباره آن‌ها را تغییر ندهید، در هر بار روشن شدن کامپیوتر شما اجرا می‌شوند.

روند ورود به بایوس در انواع کامپیوتر و لپ تاپ چندان سخت نیست. در حالت کلی و برای اغلب مادربرد‌ها در کامپیوتر‌های رومیزی، فشردن یکی از کلید‌های Esc، F۱، F۲، F۱۰، F۱۱، F۱۲ یا Delete بلافاصله پس از روشن کردن سیستم، شما را به تنظیمات بایوس هدایت می‌کند؛ اما در انواع لپ تاپ لنوو، ایسوس یا مدل‌های دیگر، ممکن است بر اساس نوع مادربرد لپ تاپ این روند کمی متفاوت باشد.

UEFI چیست؟

اگرچه هنوز هم بسیاری از کامپیوتر‌های قدیمی از فرم‌ور بایوس استفاده می‌کنند؛ اما باید فرم‌ور جدیدتری جایگزین آن می‌شد که محدودیت‌های بایوس را نداشته باشد. UEFI مخفف Unified Extensible Firmware Interface، فرم‌ور جدیدی است که در مقایسه با بایوس، قابلیت‌های بیشتری را به کاربر ارائه می‌دهد.

UEFI به‌جای استاندارد قدیمی MBR، از استاندارد پارتیشن‌بندی GPT استفاده می‌کند؛ از این رو می‌تواند از هارد دیسک‌هایی با ظرفیت بیش از دو ترابایت بوت شود و محدودیت بایوس را ندارد.

روند کار UEFI مشابه بایوس است؛ اما برخلاف بایوس، امکان کنترل بیشتری را روی سخت‌افزار سیستم به شما می‌دهد تا جایی که حتی در برخی موارد می‌توانید این فرم‌ور را به‌صورت آنلاین و بدون نیاز به اتصال فلش به درگاه USB سیستم خود، به‌روزرسانی کنید.

UEFI و BIOS چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

اگرچه کارایی UEFI و BIOS مشابه است و هر دو به‌عنوان یک فرم‌ور ناظر عمل می‌کنند؛ اما بین عملکرد این دو تفاوت‌هایی وجود دارد که برخی در سطح ظاهری و برخی دیگر نیز، مربوط به قابلیت‌هایی هستند که آن‌ها در اختیار کاربران قرار می‌دهند.

تفاوت ظاهری

محیط BIOS تقریباً هیچ زیبایی بصری یا رابط گرافیکی پیچیده‌ای ندارد و صرفاً نوشته‌هایی سفیدرنگ در پس‌زمینه‌ی آبی یا بالعکس به شما نمایش داده می‌شوند؛ در مقابل، UEFI از رابط گرافیکی‌تری استفاده می‌کند که علاوه بر ظاهر زیباتر، باعث می‌شود تا کارکردن با بخش‌های مختلف آن برای کاربر راحت‌تر و دلچسب‌تر باشد.

قابلیت پشتیبانی از شبکه

یکی از برتری‌های بسیار مهم UEFI نسبت به بایوس، قابلیت پشتیبانی از شبکه در این فرم‌ور است. به لطف این قابلیت، نه‌تنها شما می‌توانید فرم‌ور UEFI را به‌روزرسانی کنید، بلکه امکان عیب‌یابی کامپیوتر خود را از راه دور دارید.

امکان استفاده‌ همزمان از ماوس و کیبورد

در BIOS، شما تنها به واسطه‌ استفاده از دکمه‌های روی کیبورد می‌توانید بین گزینه‌های مختلف منو حرکت کنید. این روند، سرعت شما را در کار با کامپیوتر می‌گیرد و حضور در محیط بایوس را آزاردهنده می‌کند. چنین مشکلی در UEFI وجود ندارد؛ زیرا فرم‌ور مذکور از ماوس نیز پشتیبانی می‌کند و می‌توانید راحت‌تر و البته سریع‌تر گزینه یا بخش دلخواه خود را در منو انتخاب کنید.

پشتیبانی از معماری‌های متفاوت پردازنده

اغلب کامپیوترها و لپ‌تاپ‌های امروزی، از پردازنده‌های ۳۲ یا ۶۴ بیتی پشتیبانی می‌کنند. فرم‌ور UEFI در راستای هماهنگی با سیستم‌ها و مادربردهای جدید، روی هر دو حالت ۳۲ و ۶۴ بیتی اجرا می‌شود. این در حالی است که سیستم‌های قدیمی مجهز به بایوس، محدودیت اجرا روی حالت ۱۶ بیتی را دارند که بوت سیستم را کندتر از زمانی می‌کند که روی یکی از دو حالت ۳۲ یا ۶۴ بیتی اجرا شود.

پشتیبانی از دو سیستم پارتیشن‌بندی متفاوت

BIOS و UEFI از دو فرمت پارتیشن‌بندی متفاوت استفاده می‌کنند. بایوس از فرمت MBR یا همان Master Boot Record پشتیبانی می‌کند. این فرمت، یکی از فرمت‌های قدیمی پارتیشن‌بندی انواع فضای ذخیره‌سازی SSD و HDD است صرفاً که از چهار پارتیشن اصلی پشتیبانی می‌کند.

از این‌ رو شما نمی‌توانید با استفاده از MBR، بیش از چهار درایو اصلی در کامپیوتر خود داشته باشید و در صورت تمایل برای دورزدن محدودیت، باید از ترفندهای نه‌چندان ساده‌ای استفاده کنید.

در مقابل، فرم‌ور UEFI از فرمت پارتیشن‌بندی GPT یا همان GUID Partition Table استفاده می‌کند. این فرمت، محدودیت‌های MBR را ندارد و به‌دلیل پراکنده کردن داده‌ها در سراسر فضای دیسک، بازیابی اطلاعات آن نیز آسان‌تر است.

جمع‌بندی؛ UEFI بهتر است یا BIOS؟

این یک واقعیت است که توانایی‌های UEFI و نداشتن محدودیت‌های BIOS، فرم‌ور دوم را به‌زودی از چرخه‌ حضور در مادربردهای مختلف حذف می‌کند. UEFI در مقایسه با بایوس، عملکرد بهتر و بیشتری دارد.

ویژگی	BIOS	UEFI
معماری	کد 16 بیتی طراحی شده در دهه 1980	پلتفرم Firmware 32/64 بیتی در حالت محافظت شده
فرآیند بوت	بارگیری Bootloader از اولین سکتور (MBR)	بارگیری فایل‌های Boot Manager .EFI از پارتیشن سیستم EFI (ESP)
پشتیبانی از دیسک	MBR محدود به 2 ترابایت و چهار پارتیشن اصلی	GPT پشتیبانی از دیسک‌ها تا 9.4 زتابایت و 128+ پارتیشن
راه‌اندازی سخت‌افزار	ترتیبی: یک دستگاه در هر بار	موازی: چندین قطعه به طور همزمان
مدل امنیتی	بدون امنیت: به هر چیزی که بوت می‌شود اعتماد می‌کند	شامل Secure Boot، بررسی امضا و یکپارچه‌سازی TPM
رابط کاربری	فقط متن، ناوبری با کیبورد	رابط کاربری گرافیکی با پشتیبانی از ماوس و جلوه‌های بصری بهتر
قابلیت توسعه	امکان افزودن قابلیت جدید وجود ندارد	ماژولار: پشتیبانی از درایورها، برنامه‌ها و به‌روزرسانی‌ها
شبکه	پشتیبانی نمی‌شود	شبکه بومی
پشتیبانی از سیستم فایل	بدون پشتیبانی: کاملاً وابسته به سکتور بوت سیستم‌عامل	می‌تواند پارتیشن‌های FAT32 را در پارتیشن سیستم EFI بخواند
سیستم‌عامل‌های پشتیبانی شده	دوران DOS تا ویندوز/لینوکس اولیه	تمام نسخه‌های مدرن ویندوز، لینوکس و macOS
بازیابی / ابزارها	تشخیص محدود	شامل ابزارهای Flash، اطلاعات سیستم، کنترل فن/RGB، مرورگر
روش به‌روزرسانی	Flash از طریق DOS یا دیسک بوت	ابزارهای Firmware یا مبتنی بر ویندوز

از طرفی، رابط گرافیکی جذاب‌تر و امکان شخصی‌سازی این فرم‌ور برای هر برند، UEFI را در جایگاه محبوب‌تری نسبت به بایوس قرار می‌دهد. ازاین‌رو، نتیجه‌گیری‌هایی که می‌گویند مادربردهای دارای UEFI بسیار بهتر از BIOS عمل می‌کنند، چندان غیرمنطقی نیستند.

سوالات پرتکرار

UEFI و BIOS چه هستند و چه کاری انجام می‌دهند؟

UEFI و BIOS فرم‌ورهایی هستند که هنگام روشن شدن کامپیوتر اجرا می‌شوند، سخت‌افزار را تست می‌کنند و سیستم را برای بارگذاری سیستم‌عامل آماده می‌کنند.

تفاوت اصلی بین UEFI و BIOS چیست؟

UEFI جدیدتر و پیشرفته‌تر از BIOS است. از رابط گرافیکی، پشتیبانی از شبکه، ماوس و کیبورد، معماری‌های پردازنده 32 یا 64 بیتی و فرمت پارتیشن‌بندی GPT پشتیبانی می‌کند، در حالی که BIOS قدیمی‌تر و محدودتر است.

چگونه می‌توانم وارد تنظیمات BIOS/UEFI شوم؟

معمولاً با فشردن کلیدهای Esc، F1، F2، F10، F11، F12 یا Delete بلافاصله پس از روشن کردن سیستم.

چرا UEFI از GPT به جای MBR استفاده می‌کند؟

GPT محدودیت‌های MBR را ندارد، از هارد دیسک‌های بزرگتر پشتیبانی می‌کند و بازیابی اطلاعات را آسان‌تر می‌کند.

چه مزایایی UEFI نسبت به BIOS دارد؟

رابط کاربری گرافیکی، پشتیبانی از شبکه برای به‌روزرسانی و عیب‌یابی، امکان استفاده از ماوس و کیبورد، پشتیبانی از پردازنده‌های 32/64 بیتی و فرمت GPT.

آیا UEFI جایگزین BIOS شده است؟

بله، UEFI به سرعت در حال جایگزینی BIOS است، زیرا عملکرد بهتری ارائه می‌دهد و محدودیت‌های کمتری دارد.

آیا می‌توانم UEFI را به‌روزرسانی کنم؟

بله، در برخی موارد می‌توانید UEFI را به‌صورت آنلاین و بدون نیاز به اتصال فلش به‌روزرسانی کنید.