کانکتور 24 پین ATX به پایان راه رسید؛ نسل بعدی مادربردها چه شکلی خواهند داشت؟

یکی از قدیمی‌ترین اجزای سخت‌افزار PC سرانجام در آستانه یک تغییر اساسی قرار گرفته است. کانکتور بزرگ و آشنای 24 پین ATX که بیش از دو دهه پای ثابت مادربردهای دسکتاپ بوده، در نسل جدید استاندارد برق‌رسانی Intel جای خود را به یک کانکتور بسیار کوچک‌تر می‌دهد؛ اما داستان فقط به کاهش تعداد پین‌ها ختم نمی‌شود.

استاندارد ATX12VO V3 که مشخصات آن در سال جاری مطرح شده، رویکرد متفاوتی برای تأمین برق کامپیوترهای دسکتاپ دارد؛ رویکردی که بخشی از وظایف سنتی منبع تغذیه را به مادربرد منتقل می‌کند و در کنار آن، ارتباط هوشمندتری میان پاور و سیستم ایجاد خواهد کرد.

خداحافظی با کانکتور 24 پین

کانکتور 24 پین ATX از آن دسته قطعاتی است که با وجود تغییرات گسترده در معماری PC، تقریباً دست‌نخورده باقی مانده است. در ساده‌ترین توضیح، وظیفه کانکتور 24 پین ATX، انتقال چندین سطح ولتاژ از پاور به مادربرد از جمله خطوط 12، 5 و 3.3 ولت، است.

اما جانشین این کانکتور، ATX12VO یا 12Volt Only است. این کانکتور از ابتدا با هدف ساده‌سازی همین معماری طراحی شده و در آن پاور عمدتاً تنها ولتاژ 12 ولت را در اختیار سیستم قرار می‌دهد و تبدیل آن به ولتاژهای پایین‌تر در سطح مادربرد انجام می‌شود.

این رویکرد هم تعداد سیم‌های مورد نیاز جهت اتصال پاور به مادربرد را کاهش می‌دهد و هم می‌تواند بازدهی سیستم را در شرایط کم‌مصرف بهبود دهد. Intel پیش‌تر نیز چنین معماری‌ای را در استانداردهای ATX12VO خود تعریف کرده بود.

در نسخه V3، این ایده یک گام جلوتر می‌رود. کانکتور اصلی مادربرد از نمونه 10 پین نسل قبلی به یک کانکتور 8 پین با گام 3 میلی‌متری تبدیل می‌شود. بر اساس اطلاعات منتشرشده، ابعاد این کانکتور می‌تواند تا حدود 83 درصد کوچک‌تر از کانکتور 24 پین فعلی باشد. کانکتور تغذیه پردازنده نیز قرار است کوچک‌تر شود و حدود 51 درصد کاهش ابعاد داشته باشد.

این کاهش ابعاد برای مادربردهای بزرگ ATX شاید در نگاه اول چندان حیاتی نباشد، اما در سیستم‌های کوچک، لپ‌تاپ‌مانند دسکتاپی، Mini-ITX و کامپیوترهای OEM می‌تواند فضای ارزشمندی روی PCB آزاد کند.

چرا باید ولتاژهای 5 و 3.3 ولت را از پاور حذف کرد؟

در معماری سنتی، منبع تغذیه چندین ریل ولتاژ را مستقیماً در اختیار مادربرد و تجهیزات جانبی قرار می‌دهد. ATX12VO فلسفه متفاوتی دارد: پاور 12 ولت را تحویل می‌دهد و مادربرد در صورت نیاز آن را به ولتاژهای پایین‌تر تبدیل می‌کند.

این تغییر در نگاه اول ممکن است صرفاً جابه‌جایی محل مدارهای تبدیل ولتاژ به نظر برسد، اما در طراحی سیستم‌های مدرن مزایای دیگری هم دارد. حذف بخشی از کابل‌کشی، ساده‌تر شدن طراحی پاور و امکان مدیریت دقیق‌تر مصرف انرژی از جمله اهداف این استاندارد است.

در واقع، Intel سال‌هاست تلاش می‌کند برق‌رسانی PC را به سمت معماری‌ای ببرد که بیشتر به طراحی سیستم‌های مدرن OEM شباهت دارد تا کامپیوترهای دسکتاپ سنتی. ATX12VO در حال حاضر نیز در برخی سیستم‌های آماده مورد استفاده قرار گرفته، اما در بازار DIY هنوز فراگیر نشده است.

ATX12VO V3 فقط یک کانکتور کوچک‌تر نیست

شاید بتوان گفت مهمترین تفاوت این کانکتور با نسل مرسوم فعلی، جایی خارج از خود کانکتور است. ATX12VO V3 قابلیت‌های ارتباطی و پایش بیشتری میان منبع تغذیه و مادربرد در نظر می‌گیرد.

یکی از این قابلیت‌ها PMBus است که امکان انتقال اطلاعات مربوط به وضعیت پاور را فراهم می‌کند. در نتیجه، سیستم می‌تواند اطلاعاتی مانند مصرف انرژی، وضعیت ولتاژ و برخی پارامترهای عملکردی منبع تغذیه را دریافت کند.

این همان مسیری است که در سال‌های اخیر در سایر بخش‌های PC نیز دیده‌ایم؛ یعنی تبدیل یک قطعه کاملاً «منفعل» به بخشی از سیستم که می‌تواند وضعیت خود را گزارش کند. در استاندارد جدید، سیگنال‌هایی برای گزارش میزان استفاده از توان نیز در نظر گرفته شده است.

حذف حالت Standby؛ یک تغییر مهم دیگر

استاندارد ATX12VO V3 همچنین در معماری مدیریت توان تغییراتی ایجاد می‌کند. در این نسخه، ریل سنتی 12V Standby حذف شده و طراحی جدید به سمت فعال بودن ریل اصلی 12 ولت و استفاده از حالت‌های Low Power و High Power حرکت می‌کند.

هدف این تغییر، کاهش مصرف انرژی در حالت‌های کم‌بار و فراهم کردن کنترل دقیق‌تر رفتار سیستم است. بر اساس آزمایش‌های اعلام‌شده از سوی Intel، پلتفرم‌های مبتنی بر این معماری در مقایسه با سیستم‌های سنتی چندریله می‌توانند کاهش محسوسی در مصرف انرژی داشته باشند؛ از جمله حدود 29 درصد در حالت Idle و 12 درصد تحت بار. البته این ارقام مربوط به آزمایش‌های Intel است و لزوماً به معنی چنین اختلافی در تمام سیستم‌های مصرفی آینده نیست.

تکلیف SATA و تجهیزات جانبی چه می‌شود؟

تغییر در وضعیت کانکتورهای جانبی دیگر نیز یکی از نکات قابل توجه است که در واقع شاید مهم‌ترین تفاوت‌های معماری جدید با پاورهای امروزی را رقم بزند. وقتی پاور دیگر خروجی‌های 5 و 3.3 ولت را مستقیماً ارائه نمی‌کند، مادربرد باید در صورت نیاز این ولتاژها را تولید و در اختیار تجهیزات قرار دهد. بنابراین بخشی از مدارهایی که پیش‌تر در PSU قرار داشتند، به مادربرد منتقل می‌شوند.

این موضوع الزاماً به معنای حذف SATA یا تجهیزات جانبی نیست؛ بلکه نحوه توزیع توان تغییر می‌کند. در واقع، هدف ATX12VO این است که تبدیل ولتاژ تا حد امکان به نقطه مصرف نزدیک‌تر شود.

آیا این پایان واقعی 24 پین در PCهای معمولی است؟

از نظر فنی، جهت حرکت مشخص است؛ اما از نظر بازار، هنوز نباید برای پایان فوری 24 پین مرثیه‌ای سروده یا جشن بگیریم!

استانداردهای جدید فقط زمانی موفق می‌شوند که تولیدکنندگان مادربرد، منبع تغذیه و سیستم‌های آماده همزمان از آنها پشتیبانی کنند. مهم‌تر از آن، بازار DIY به سازگاری میان نسل‌های مختلف سخت‌افزار وابستگی زیادی دارد. کاربری که یک پاور استاندارد ATX خریداری کرده، انتظار دارد بتواند چند سال بعد آن را روی یک مادربرد جدید نیز استفاده کند.

ATX12VO دقیقاً در همین نقطه با یک مانع بزرگ روبه‌رو شده است. Intel چند سال قبل این معماری را معرفی کرد، اما در بازار DIY هنوز جایگزین استاندارد رایج ATX نشده است. حتی مشخصات فعلی ATX12VO نیز نشان می‌دهد که این استاندارد نیازمند طراحی متفاوت مادربرد و پاور است.

بنابراین، ATX12VO V3 را بهتر است آغاز یک مسیر جدید دانست، نه پایان ناگهانی 24 پین ATX. احتمالاً سیستم‌های OEM و کامپیوترهای کوچک نخستین محصولاتی خواهند بود که از مزایای این معماری استفاده می‌کنند و در صورت استقبال سازندگان، راه آن به مادربردهای DIY نیز باز خواهد شد.

نسل بعدی PC، خلوت‌تر و هوشمندتر

اگر ATX12VO V3 به‌طور گسترده پذیرفته شود، تغییر ظاهری آن برای کاربر بسیار ساده خواهد بود: یک کانکتور بسیار کوچک‌تر روی مادربرد و کابل‌کشی کمتر.

اما در پشت همین تغییر ظاهری، معماری برق‌رسانی PC در حال تغییر است. پاور بیشتر به یک منبع 12 ولتی مرکزی تبدیل می‌شود، مادربرد نقش بیشتری در تبدیل و مدیریت توان بر عهده می‌گیرد و ارتباط دیجیتال میان این دو امکان پایش دقیق‌تر مصرف و وضعیت منبع تغذیه را فراهم می‌کند.

در نتیجه، داستان 24 پین فقط داستان یک کانکتور قدیمی و بزرگ نیست. این قطعه نماد معماری‌ای است که از دوران PCهای چند دهه قبل به ارث رسیده و حالا با افزایش اهمیت مصرف انرژی، کوچک‌سازی سیستم‌ها و مدیریت هوشمند توان، به تدریج جای خود را به طراحی متفاوتی می‌دهد.

اگر این گذار در بازار مصرفی جدی شود، ممکن است چند سال دیگر هنگام باز کردن کیس یک PC جدید، چیزی که بیش از نبودن کانکتور 24 پین جلب توجه می‌کند، تغییر کامل منطق برق‌رسانی روی مادربرد باشد.