تازهترین گزارش انجمن تجارت الکترونیک نشان میدهد ایران اکنون نهتنها یکی از کندترین و محدودترین اینترنتهای جهان را دارد، بلکه سیاستهای محدودکننده عملاً استفاده از ابزارهای دور زدن فیلتر را به بخشی عادی از زندگی دیجیتال ایرانیها تبدیل کرده است.
این روزها اینترنت یکی از اصلیترین چالشهایی است که کاربران ایرانی با آن دست و پنچه نرم میکنند. ارتباطی که معنای واقعی اینترنت را ندارد و تنها به سایتهای ایرانی و چند سایت گزینشی تخصصی خارجی محدوده شده است را باید «اینترانت» نامید.
در این زمینه، کمیسیون اینترنت انجمن تجارت الکترونیک در گزارش ششم خود از کیفیت اینترنت، سه دوره قطعی در سال ۱۴۰۴ را مورد بررسی قرار داده است. در این گزارش، اینترنت ایران از منظر سرعت، اختلال، محدودیت، رفتار کاربران، بازار فیلترشکنها و حتی اثرات اقتصادی فیلترینگ بررسی شده و نتیجه آن چندان امیدوارکننده نیست.
باید این گزاره را در نظر گرفت که وضعیت جاری اینترنت کشور که از 9 اسفند ماه 1404 شروع شده هنوز تاثیر کامل خود را در تحلیلهای منتشر شده، واقع ننموده است.
ایران همچنان یکی از بدترین اینترنتهای جهان را دارد
بر اساس این گزارش، ایران در میان ۱۰۰ کشور دارای بیشترین تولید ناخالص داخلی، همچنان در جمع بدترین کشورها از نظر کیفیت اینترنت قرار دارد. از سوی دیگر، قطع ۲۲ روزه اینترنت در دیماه ۱۴۰۴ (و ادامه آن در اسفند ماه این سال)، علاوه بر ایجاد خسارتهای سنگین اقتصادی، باعث شد ایران در فهرست کشورهایی با بیشترین رخداد قطع اینترنت در جهان قرار بگیرد.
اگرچه در مقایسه با گزارش قبلی، رتبه ایران اندکی بهتر شده، اما این بهبود بیشتر ناشی از تغییر وضعیت سایر کشورهاست و نه بهبود واقعی اینترنت در ایران. طبق دادههای این گزارش، ایران اکنون پنجمین اینترنت بیکیفیت جهان در میان ۱۰۰ اقتصاد بزرگ دنیا را داراست.
این جایگاه بر اساس سه شاخص اصلی به دست آمده است:
- سرعت پایین
- اختلال گسترده
- محدودیت و فیلترینگ شدید
در شاخص سرعت، ایران رتبه ۹۲ از ۱۰۰ را دارد. میانگین پهنای باند اینترنت کشور حدود ۵.۴ مگابیت بر ثانیه برآورد شده است. این در حالی است که میانگین کشورهای آسیایی بیش از ۱۳ مگابیت بر ثانیه است. تأخیر شبکه و زمان پاسخ DNS نیز در ایران بهمراتب بدتر از میانگین منطقه گزارش شده است.
اینترنت ایران سومین اینترنت محدود دنیاست
در شاخص محدودیت اینترنت، وضعیت از سرعت نیز بدتر است.
گزارش انجمن تجارت الکترونیک میگوید حدود ۳۹ درصد دامنهها و سرویسهای بررسیشده در ایران، مسدود یا محدود هستند؛ عددی که ایران را پس از چین و میانمار، به سومین کشور دارای بیشترین محدودیت اینترنت تبدیل میکند.
۲۲ روزی که اینترنت ایران تقریباً از کار افتاد
مهمترین بخش این گزارش، به رخداد دیماه ۱۴۰۴ مربوط میشود؛ دورهای که اینترنت ایران برای ۲۲ روز وارد وضعیتی کمسابقه شد.
مجدداً متذکر میشویم که این گزارش در بازهای تهیه شده که محدوده فعلی قطع اینترنت که از 9 اسفند 1404 شروع شده را پوشش نمیدهد.
طبق اطلاعات ارائه شده، بازه قطع اینترنت (شروع از دی 1404) را میتوان به سه مرحله تقسیم کرد:
مرحله اول: قطع کامل اینترنت
از ۱۸ تا ۲۸ دی، دسترسی به اینترنت بینالملل تقریباً بهطور کامل قطع شد. حتی بسیاری از سرویسها و پلتفرمهای داخلی نیز برای چند روز از دسترس خارج شدند. برخلاف تصور رایج، میزبانی داخلی یا قرار داشتن سرویس روی زیرساختهای داخلی، مانع از قطع شدن آنها نشد.
در همین دوره، سرویسهایی مانند پیامرسانهای داخلی، بانکها و برخی پلتفرمهای بومی نیز برای کاربران دچار اختلال یا قطعی شدند.
مرحله دوم: ظهور وایتلیست
پس از آن، سیاستی اجرا شد که گزارش از آن با عنوان «اینترنت وایتلیستی» یاد میکند. در این مدل، تنها تعدادی محدود از سایتها و سرویسها برای کاربران در دسترس قرار گرفتند؛ سایتهایی مانند گوگل، چت جیپیتی، ویکیپدیا، بینگ، یاهو، پلیاستیشن و گیتهاب.
هدف این سیاست، کاهش کردن نیاز کاربران به VPN و زمینهسازی جهت کنترل شدیدتر اینترنت عنوان شده بود، اما گزارش معتقد است این تصمیم نهتنها به نتیجه نرسید، بلکه باعث طولانیتر شدن دوره اختلال شد.
مرحله سوم: بازگشت ظاهری اینترنت با اختلال دائمی
از ۷ بهمن به بعد، اینترنت به شکل رسمی دوباره وصل شد، اما کیفیت آن دیگر مشابه قبل نبود. گزارش تأکید میکند که پس از بازگشت اینترنت، اختلالهای جدیدی بهصورت گسترده روی شبکه اعمال شد؛ اختلالهایی که تا امروز نیز ادامه دارند.
از جمله مهمترین مشکلات ثبتشده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خطاهای مکرر TCP Connection Reset
- اختلال در ارتباط با سرورهای خارجی
- مشکل در دسترسی به سرویسهای هوش مصنوعی
- از کار افتادن DNSهای ضدتحریم
- اختلال در GitHub، Docker، Gmail و مخازن نرمافزاری
- مشکل در سرویسهای مایکروسافت مانند OneDrive و Office
- اختلال گسترده روی پروتکل HTTP/3
این بخش از گزارش برای کاربران حرفهای، توسعهدهندگان و شرکتهای فناوری اهمیت بیشتری دارد؛ چرا که بسیاری از این اختلالها مستقیماً روی ابزارهای کاری روزمره آنها اثر میگذارد.
بیش از 82 درصد از کاربران گفتهاند به VPN نیاز دارند
یکی از تکاندهندهترین آمارهای گزارش، مربوط به استفاده از VPN است. طبق نظرسنجی انجامشده، ۸۲.۴ درصد کاربران ایرانی گفتهاند برای استفاده روزمره از اینترنت به VPN نیاز دارند.
این عدد فقط به کاربران حرفهای یا علاقهمندان به شبکههای اجتماعی محدود نمیشود. حتی در میان کسانی که بیشتر از سرویسها و شبکههای اجتماعی داخلی استفاده میکنند نیز ۷۳ درصد اعلام کردهاند که به VPN نیاز دارند.
به بیان دیگر، استفاده از فیلترشکن در ایران دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه به بخشی از تجربه عادی اینترنت تبدیل شده است.
موضوع نگرانکنندهتر، استفاده کودکان و نوجوانان از VPN است. حدود ۳۰ درصد والدین گفتهاند فرزندان یا کودکانی که تحت نظارت آنها هستند نیز از فیلترشکن استفاده میکنند. این موضوع نشان میدهد فیلترینگ، برخلاف هدف اعلامشده، نهتنها دسترسی به محتوای نامناسب را کاهش نداده، بلکه کنترل خانوادهها بر محیط آنلاین کودکان را نیز دشوارتر کرده است.
بازار فیلترشکنها؛ سود سه برابری و ارزش 30 هزار میلیارد تومانی
برآوردهای این گزارش نشان میدهد بازار فروش VPN و فیلترشکن در ایران اکنون ارزشی نزدیک به ۳۰ هزار میلیارد تومان دارد. در بخشی از این گزارش عنوان شده که وقتی بیش از ۸۰ درصد کاربران به VPN نیاز داشته باشند، طبیعی است که یک بازار بزرگ نیز پیرامون آن شکل بگیرد.
در این گزارش آمده که بیشتر کاربران، فیلترشکن خود را از طریق اپلیکیشنهای رایگان تهیه میکنند. ظاهراً طی بررسیها و نظرسنجیهایی که شده، حدود ۵۵ درصد کاربران گفتهاند از اپلیکیشنهای عُمدتاً رایگان استفاده میکنند و 31.4 درصد نیز از آشنایان و اطرافیان به شکل رایگان و دوستانه، فیلترشکن دریافت میکنند.
در کنار این بازار، فروشندگان سنتی VPN، کانالهای تلگرامی و فروشندگان خرد نیز سهم قابلتوجهی از بازار را در اختیار دارند. گزارش حتی به این نکته اشاره میکند که سود برخی فروشندگان VPN تا سه برابر هزینهای است که برای تهیه سرور و زیرساخت میپردازند.
تهیه کننده گزارش در بخشی از متن مینویسد که «در عمل، سیاستی که قرار بود استفاده از سرویسهای خارجی را کاهش دهد، اکنون به ایجاد یکی از بزرگترین بازارهای غیررسمی دیجیتال در کشور منجر شده است».
اینستاگرام هنوز مهمترین پلتفرم اقتصاد دیجیتال ایران است
یکی از بخشهای مهم گزارش، به نقش اینستاگرام در اقتصاد ایران مربوط میشود. برخلاف تصور رایج، اینستاگرام در ایران دیگر فقط یک شبکه اجتماعی نیست؛ بلکه به زیرساخت اصلی هزاران کسبوکار خرد و خانگی تبدیل شده است.
بر اساس برآوردهای مطرحشده، اکنون حدود ۷۰۰ هزار فروشگاه فعال در اینستاگرام وجود دارد (داشت) و گردش مالی این اکوسیستم بین ۷۰ تا ۸۰ هزار میلیارد تومان در سال تخمین زده میشود.
اهمیت این عدد زمانی روشنتر میشود که آن را با فروشندگان پلتفرمهای بزرگ داخلی مقایسه کنیم. تعداد فروشندگان فعال در اینستاگرام، حتی از تعداد فروشندگان برخی از بزرگترین مارکتپِلیسهای ایران نیز بیشتر برآورد شده است.
با وجود فیلتر بودن اینستاگرام، همچنان ۸۲ درصد کاربران گفتهاند اگر قرار باشد فقط یک سرویس رفع فیلتر شود، انتخاب اول آنها اینستاگرام است. همچنین بیش از نیمی از کاربران، اینستاگرام را پرکاربردترین شبکه اجتماعی روزانه خود معرفی کردهاند.
گزارش همچنین تأکید میکند که زنان و کسبوکارهای خانگی، بیشترین وابستگی را به اینستاگرام دارند. به همین دلیل، فیلترینگ این سرویس بیش از همه روی اشتغال زنان و کسبوکارهای خرد اثر گذاشته است.
یک تناقض عجیب؛ اینترنت برای عدهای خاص بهتر شد
شاید عجیبترین بخش گزارش، مربوط به کیفیت اینترنت در روزهای قطعی باشد. بر اساس دادههای ثبتشده، درست در دورهای که بخش بزرگی از مردم به اینترنت دسترسی نداشتند، میانگین سرعت اینترنت کشور افزایش پیدا کرد و به بالاترین سطح خود در ۱۲ ماه اخیر رسید.
کمیسیون اینترنت انجمن تجارت الکترونیک در بیان علت این اتفاق میگوید:
وقتی تعداد زیادی از کاربران از شبکه حذف شوند، بار روی زیرساخت کاهش پیدا میکند و اینترنت برای کسانی که هنوز دسترسی دارند، سریعتر میشود.
این موضوع باعث شده گزارش به شکل غیرمستقیم به وجود نوعی «اینترنت ویژه» یا دسترسی متفاوت برای گروهی محدود اشاره کند؛ موضوعی که در ماههای اخیر با عناوینی مانند اینترنت طبقاتی، اینترنت پرو و سیمکارت سفید مطرح شده است.
نسخه کامل این گزارش را میتوانید اینجا بخوانید.
جمعبندی
گزارش انجمن تجارت الکترونیک از وضعیت اینترنت در زمستان ۱۴۰۴ بیش از هر زمان دیگری نشان میدهد که مسئله اینترنت در ایران دیگر فقط به فیلتر بودن چند سایت یا کندی شبکه محدود نیست. اکنون با مجموعهای از مشکلات روبهرو هستیم که از قطع گسترده اینترنت و اختلال در سرویسهای پایه گرفته تا شکلگیری بازار عظیم VPN و آسیب به اقتصاد دیجیتال را در بر میگیرد.
در این میان، مهمترین نکته شاید این باشد که فیلترینگ در عمل به هدف خود نرسیده است. نه استفاده از شبکههای اجتماعی کاهش پیدا کرده، نه کاربران از سرویسهای خارجی فاصله گرفتهاند و نه وابستگی به VPN کمتر شده است.
برعکس، حالا بخش بزرگی از جامعه برای انجام سادهترین کارهای روزمره آنلاین، از پیامرسان و شبکه اجتماعی گرفته تا کار، آموزش و حتی دسترسی به ابزارهای حرفهای، به فیلترشکن وابسته شدهاند.
اگر قرار باشد اینترنت در ایران دوباره به زیرساختی برای رشد اقتصاد دیجیتال و کسبوکارهای فناوری تبدیل شود، به نظر میرسد مسیر آن نه از محدودیت بیشتر، بلکه از کاهش اختلال، رفع محدودیتها و بازگشت دسترسی پایدار و عادی به اینترنت برای همگان میگذرد.
نظر خود را اضافه کنید.
برای ارسال نظر وارد شوید
ارسال نظر بدون عضویت در سایت