بازیهای ویدئویی برای مغز مفیدند یا مضر؟ تحقیقات جدید در حوزه علوم شناختی نشان میدهد که عناوین اکشن و استراتژیک در صورت اعتدال، باعث بهبود تمرکز و یادگیری میشوند. با این حال، بهرهمندی از این مزایا نیازمند بررسی ملاحظات و چالشهای متعددی است. در این مقاله با بررسی این موضوع همراه ما باشید.
در سالهای اخیر، نگاه علمی به بازیهای ویدیویی تغییر قابلتوجهی داشته است. سرگرمیای که زمانی از سوی بسیاری از متخصصان بهعنوان عاملی آسیبزا برای تمرکز و سلامت ذهن شناخته میشد، حالا با پشتوانه پژوهشهای جدید، جایگاه متفاوتی پیدا کرده است. بررسیهای تازه نشان میدهند بازیهای ویدیویی، اگر با اصول مشخص و در چارچوب درست انجام شوند، میتوانند به تقویت عملکردهای مختلف مغز کمک کنند؛ هرچند این موضوع همچنان محدودیتها و شرطهای مهمی دارد.
بازیهای ویدیویی و مغز؛ علم دقیقاً چه میگوید؟
رسانه معتبر واشنگتنپست اخیراً در مقالهای تحلیلی به این موضوع پرداخته که بازیکردن از دید علمی تا چه اندازه میتواند مفید باشد. در این گزارش، به نتایج مطالعات منتشرشده در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ اشاره شده که دیدگاه قدیمی درباره «ذاتاً مضر بودن» بازیهای ویدیویی را مورد بازبینی قرار میدهند. این تحقیقات نشان میدهند برخی بازیها، بهویژه عناوین استراتژیک و اکشن، میتوانند توجه، سرعت یادگیری و توانایی انجام همزمان چند کار را بهبود دهند.
برخلاف ابزارهای سنتی تمرین مغز که معمولاً بر فعالیتهای تکراری تمرکز دارند، بازیهای ویدیویی بازیکن را در موقعیتهای پویا قرار میدهند؛ موقعیتهایی که نیازمند تصمیمگیری سریع، حل مسئله، مدیریت همزمان اطلاعات و سازگاری لحظهای با شرایط جدید هستند. همین ویژگیها باعث شده بازیهای ویدیویی از نگاه علوم شناختی اهمیت بیشتری پیدا کنند.
نمونههای عملی؛ از StarCraft II تا بازیهای اکشن
یکی از مثالهایی که در این تحقیقات به آن اشاره شده، بازی StarCraft II است؛ یک عنوان استراتژیک شناختهشده که اکنون در مجموعه محصولات ایکسباکس قرار دارد. نتایج یک مطالعه نشان میدهد بازیکنان این بازی، ارتباط عصبی قویتری در بخشهایی از مغز دارند که با توجه، حافظه و چندوظیفگی در ارتباط است.
نکته مهمتر این است که این تأثیرات فقط به بازیهای استراتژیک محدود نمیشود. بازیهای اکشن اولشخص و سومشخص نیز میتوانند در بهبود توجه دیداری و افزایش سرعت پردازش اطلاعات نقش داشته باشند. البته باید به این نکته نیز اشاره کنیم که پژوهشها مذکور عمدتاً توسط روانشناسان شناختی و آزمایشگاههای علوم اعصاب در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی انجام شدهاند؛ جایی که تمرکز اصلی بر درک واکنش مغز به وظایف پیچیده و پرفشار است.
بازیکردن و روند پیر شدن مغز
بسیاری از گیمرها این تجربه را دارند که با گذشت زمان، در انجام یک بازی خاص سریعتر و ماهرتر میشوند. اما پرسش مهم اینجاست که آیا این مهارتها فقط به همان بازی محدود میشوند یا میتوانند به عملکرد کلی مغز هم کمک کنند؟
بر اساس برخی مطالعاتی که در گزارش واشنگتنپست به آنها اشاره شده، بازیهایی با سطح چالش بالا مغز را برای مدت مشخصی تحت «بار شناختی پایدار» قرار میدهند. در این شرایط، بازیکن باید اطلاعات مختلف را همزمان دنبال کند، تصمیم بگیرد و واکنش سریع نشان دهد. ترکیب فشار زمانی با سیستمهای پیچیده، ویژگی مشترک بسیاری از بازیهای استراتژیک و اکشن است و آنها را از بازیهای ساده و تکراری متمایز میکند.
نتایج این مطالعات نشان میدهد چنین تجربهای میتواند با تمرکز بهتر، یادگیری سریعتر و حتی توانایی بالاتر در جابهجایی بین وظایف مرتبط باشد. همچنین شواهدی وجود دارد که ارتباطی میان تجربه بیشتر در بازیهای ویدیویی و کندتر شدن روند افت شناختی در سنین بالاتر نشان میدهد؛ البته پژوهشگران تأکید میکنند که این ارتباط قطعی نیست و به معنای تضمین اثر مستقیم بازی بر سلامت مغز محسوب نمیشود.
اعتدال؛ مهمتر از مدت زمان بازی
نکتهای که تقریباً همه تحقیقات بر آن تأکید دارند، اهمیت اعتدال است. ذکر و توجه به این نکته بسیار مهم است که مزایای شناختی گزارششده در عموم تحقیقات معمولاً به جلسات کوتاه و برنامهریزیشده بازی اشاره دارند. این زمان میتواند در حدود ۳۰ دقیقه تا یک ساعت در هر نوبت بازی باشد و بدون شک شانس نتایج بهتر برای جلسات بازی بیشتر و مدت طولانیتر بالاتر نخواهد بود.
در کنار مدت زمان، تنوع بازی هم نقش مهمی دارد. یادگیری بازیهای جدید معمولاً اثرگذاری بیشتری نسبت به تمرکز طولانیمدت روی یک عنوان ثابت دارد. زمانی که یک بازی برای مغز کاملاً تکراری میشود، میزان چالشهای ایجادکننده مسیرهای ارتباطی جدید در مغز کاهش پیدا میکند و ارزش شناختی آن هم کمتر میشود. به همین دلیل، پژوهشگران توصیه میکنند بازیها متنوع باشند و در کنار آن، زمانی هم به دوری از صفحهنمایش اختصاص داده شود.
بالاخره بازی کنیم یا نه؟
پاسخ کوتاه علم به این سؤال «بله، اما با شرط و شروط» است. پژوهشها نشان میدهند بازیهای ویدیویی زمانی میتوانند اثر مثبت روی مغز داشته باشند که نوع بازی، مدت زمان و شیوه بازیکردن بهدرستی انتخاب شود. به بیان ساده، همه بازیها و همه سبکهای بازیکردن نتیجه یکسانی ندارند.
چه بازیهایی انتخاب بهتری هستند؟
بر اساس تحقیقات علوم شناختی، بازیهایی که مغز را بیشتر درگیر تصمیمگیری، حل مسئله و واکنش سریع میکنند، گزینههای مناسبتری محسوب میشوند.
بازیهای استراتژیک: تقویت برنامهریزی، حافظه و تفکر تحلیلی. مثلا:
- StarCraft II: یکی از پرارجاعترین بازیها در مطالعات علوم شناختی
- Civilization VI: تقویت تفکر بلندمدت و تحلیل علت و معلولی
- Age of Empires IV: ترکیب مدیریت منابع و تصمیمگیری سریع
- Total War Series: هماهنگی بین استراتژی کلان و تصمیمهای لحظهای
- Cities: Skylines: تقویت تفکر سیستمی و مدیریت پیچیده
بازیهای اکشن متعادل (اولشخص و سومشخص): بهبود توجه دیداری، سرعت پردازش و هماهنگی چشم و دست. مثلا:
- سری بازیهای Halo
- DOOM (نسخههای جدید)
- Overwatch: ترکیب واکنش سریع و تصمیمگیری تیمی
- Uncharted / Tomb Raider: اکشن همراه با حل مسئله
بازیهای معمایی و فکری: تقویت منطق، تمرکز و حل مسئله. مثلا:
- Portal 1 & 2: حل مسئله فضایی و تفکر خلاق
- The Witness: تمرکز و الگوشناسی
- Baba Is You: تفکر منطقی و شکستن قواعد ذهنی
- Tetris (نسخههای مدرن): بهبود پردازش دیداری و سرعت تصمیم
- Human Resource Machine: منطق برنامهنویسی و حل مسئله مرحلهای
در نظر داشته باشید که وفق توضیحات ارائه شده در این مطلب، بازیهایی که کاملاً تکراری، بدون چالش ذهنی یا مبتنی بر انجام یک کار ثابت هستند، معمولاً ارزش شناختی کمتری دارند.
چطور بازی کنیم تا مفید باشد؟
مطالعات تأکید دارند که مدت زمان کوتاه اما منظم بهتر از بازیکردنهای طولانی و پراکنده است. به صورت خلاصه باید شرایط زیر را در بازیکردن مورد نظر قرار دهید تا بتوان تاثیر منفی حالات مناسب را خنثی کرد:
- هر نوبت بازی حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه باشد و بدون تنفس و فاصله مناسب، جلسه جدید و بازی جدید را شروع نکنید.
- فاصله بین جلسات بازی و استراحت دادن به چشم و ذهن حتماً رعایت شود.
- تنوع در بازیها بهجای تمرکز طولانیمدت روی یک عنوان ثابت را در نظر بگیرد.
- ترکیب بازیکردن با فعالیتهای غیر دیجیتال مانند ورزش یا مطالعه به هیچ عنوان مغفول نماند.
بازی برای سنین مختلف چگونه مدیریت شود؟
مورد بسیار مهمی که در پژوهشهای محققان مورد تأکید قرار گرفته این است که هر بازی برای هر سنی مناسب نیست. اصولاً افراد باید با توجه به سطح شناختی و سن و سال آنها بازیهایی را انتخاب کنند که تأثیر منفی بر مغزشان نگذارد. در این زمینه پژوهش حاضر دستورالعمل سادهای را ارائه میدهد:
- کودکان و نوجوانان: بازی باید تحت نظارت باشد، زمان مشخص داشته باشد و محتوای متناسب با سن انتخاب شود. بازیهای آموزشی، معمایی و استراتژیک سبک (همگی تحت نظر والدین) میتوانند انتخاب بهتری باشند.
- جوانان و بزرگسالان: بازی میتواند نقش یک تمرین ذهنی مکمل را داشته باشد، به شرطی که جایگزین خواب، کار، روابط اجتماعی یا فعالیت بدنی نشود.
- سنین بالاتر: بازیهای فکری، استراتژیک و حتی برخی بازیهای اکشن ملایم میتوانند به حفظ تمرکز و کند شدن افت شناختی کمک کنند، البته با جلسات کوتاه و بدون فشار.
جمعبندی نهایی
بازیهای ویدیویی نه معجزهاند و نه ذاتاً مضر. آنها میتوانند ابزاری مفید برای فعال نگهداشتن مغز باشند، اگر آگاهانه، متعادل و هدفمند مورد استفاده قرار بگیرند. انتخاب درست بازی و مدیریت زمان، همان خط باریکی است که بازی را از یک سرگرمی خنثی یا آسیبزا به یک تجربه مفید برای مغز تبدیل میکند.
سوالات متداول
۱. آیا بازیهای ویدیویی واقعاً برای مغز مفید هستند؟
بله، تحقیقات نشان میدهند برخی بازیها، بهویژه عناوین استراتژیک و اکشن، در صورت استفاده متعادل میتوانند تمرکز، یادگیری و عملکردهای شناختی مغز را تقویت کنند.
۲. چه نوع بازیهایی بیشترین تأثیر مثبت را دارند؟
بازیهای استراتژیک، معمایی و اکشن متعادل که نیازمند تصمیمگیری، حل مسئله و واکنش سریع هستند، بیشترین اثر شناختی را دارند.
۳. روزانه چقدر بازیکردن مفید است؟
مطالعات معمولاً جلسات ۳۰ تا ۶۰ دقیقهای را توصیه میکنند. بازیکردن طولانی و مداوم میتواند اثر معکوس داشته باشد.
۴. آیا بازیهای ویدیویی میتوانند روند پیر شدن مغز را کند کنند؟
برخی شواهد نشاندهنده ارتباط بین تجربه بازی و کندتر شدن افت شناختی هستند، اما این رابطه قطعی نیست و تضمین محسوب نمیشود.
۵. آیا بازی برای کودکان و نوجوانان هم مفید است؟
در صورت انتخاب بازی مناسب سن، تعیین زمان مشخص و نظارت والدین، بازی میتواند به تقویت مهارتهای ذهنی کودکان و نوجوانان کمک کند.
نظر خود را اضافه کنید.
برای ارسال نظر وارد شوید
ارسال نظر بدون عضویت در سایت