در نگاه نخست، اختلال در عبور کشتیها از تنگه هرمز بیشتر بهعنوان یک بحران انرژی دیده میشود. این گذرگاه باریک میان ایران و عمان یکی از مهمترین شریانهای تجارت جهانی نفت و گاز است و بخش قابل توجهی از صادرات انرژی خلیج فارس از آن عبور میکند. با این حال در اقتصاد فناوری امروز، چنین اختلالی تنها به بازار انرژی محدود نمیشود. اما آیا صنعت تراشه نیز قربانی خاموشی از چالشهای امنیتی این ناحیه خواهد بود؟
صنعت نیمهرسانا، تولید تجهیزات محاسباتی و زیرساختهای هوش مصنوعی به شبکهای پیچیده از مواد خام، گازهای صنعتی، انرژی و حملونقل جهانی وابستهاند. در نتیجه، هرگونه اختلال در یک گلوگاه ژئوپلیتیک میتواند به سرعت در زنجیره تأمین فناوری بازتاب پیدا کند.
بحران اخیر بار دیگر نشان میدهد که اقتصاد سیلیکون، از کارخانههای تراشه گرفته تا مراکز داده هوش مصنوعی، تا چه اندازه به جریان پایدار مواد و انرژی در سطح جهانی وابسته است.
هلیوم؛ گازی که بدون آن تراشه ساخته نمیشود
یکی از مهمترین نقاط اتصال میان خلیج فارس و صنعت نیمهرسانا، گاز هلیوم (He) است. این گاز نجیب در بسیاری از مراحل تولید تراشه کاربرد حیاتی دارد. در کارخانههای تولید نیمهرسانا، هلیوم برای خنکسازی تجهیزات لیتوگرافی، ایجاد محیطهای خلأ پایدار و انتقال حرارت در فرآیندهای فوقحساس استفاده میشود.
ویژگیهای فیزیکی هلیوم از جمله رسانایی حرارتی بالا و واکنشناپذیری شیمیایی، باعث شده جایگزین عملی و مقرونبهصرفهای برای آن وجود نداشته باشد. به همین دلیل، حتی اختلالهای محدود در عرضه جهانی این گاز میتواند به سرعت در صنعت نیمهرسانا احساس شود.
بخش بزرگی از تولید هلیوم جهان بهعنوان محصول جانبی استخراج گاز طبیعی انجام میشود.
طبق دادههای سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)، قطر با ظرفیت تولید حدود 3.1 میلیارد فوت مکعب در سال نزدیک به یکچهارم عرضه جهانی هلیوم را تأمین میکند.
در این میان تأسیسات گازی قطر در شهر صنعتی Ras Laffan Industrial City یکی از مهمترین مراکز تولید این گاز در جهان هستند. این مجتمعها سهم بزرگی از عرضه جهانی هلیوم را تأمین میکنند و هرگونه اختلال در فعالیت آنها میتواند بازار جهانی را دچار کمبود کند.
اگر صادرات انرژی از خلیج فارس یا مسیرهای حملونقل مرتبط با آن دچار وقفه شود، تولید و انتقال هلیوم نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. از آنجا که کارخانههای تراشه معمولاً ذخایر محدودی از این گاز دارند، ادامه چنین اختلالی میتواند به یک گلوگاه واقعی در تولید نیمهرسانا تبدیل شود.
انرژی؛ عامل تعیینکننده در هزینه تولید تراشه
بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا در سال 2023، روزانه حدود 21 میلیون بشکه نفت و میعانات گازی از تنگه هرمز عبور میکرده که معادل حدود 21 درصد از مصرف جهانی نفت است.
کارخانههای تولید نیمهرسانا از پرمصرفترین تأسیسات صنعتی جهان هستند که نیاز سیریناپذیری به انرژی دارند. تجهیزات لیتوگرافی پیشرفته، سیستمهای خلأ، تصفیه شیمیایی و کنترل دقیق دما و رطوبت در این کارخانهها مصرف برق بسیار بالایی دارند.
برای مثال، یک کارخانه پیشرفته تولید تراشه میتواند مصرف برقی در حد یک شهر کوچک داشته باشد. از همین رو، شرکتهایی مانند TSMC و سامسونگ در سالهای اخیر به بزرگترین مصرفکنندگان برق در کشورهای خود تبدیل شدهاند.
در چنین شرایطی افزایش قیمت نفت و گاز در بازار جهانی میتواند به سرعت هزینه تولید نیمهرسانا را بالا ببرد. اختلال در صادرات انرژی از خلیج فارس نهتنها هزینه برق را افزایش میدهد، بلکه قیمت بسیاری از مواد شیمیایی وابسته به صنعت پتروشیمی را نیز بالا میبرد.
این موضوع در نهایت میتواند به افزایش قیمت تراشهها و تجهیزات الکترونیکی منجر شود؛ روندی که اثر آن در صنایع مختلف، از گوشیهای هوشمند گرفته تا خودروهای الکتریکی، قابل مشاهده خواهد بود.
مواد شیمیایی و فلزات صنعتی؛ حلقه کمتر دیدهشده زنجیره تولید
تولید تراشه تنها به سیلیکون وابسته نیست. دهها ماده شیمیایی و فلز صنعتی در مراحل مختلف ساخت ویفر، حکاکی شیمیایی (Chemical etching)، تمیزکاری و بستهبندی مورد استفاده قرار میگیرند.
برخی از این مواد از طریق زنجیرههای صنعتی مرتبط با صنعت نفت و گاز تولید میشوند. برای مثال گوگرد که محصول جانبی پالایش نفت است، ماده اولیه تولید اسید سولفوریک محسوب میشود؛ ترکیبی که در فرآیندهای شیمیایی صنایع الکترونیک کاربرد دارد.
اختلال در صادرات انرژی از خلیج فارس میتواند عرضه جهانی چنین موادی را نیز کاهش دهد و در نتیجه قیمت آنها افزایش پیدا کند. این مسئله ممکن است بهطور غیرمستقیم بر هزینه تولید تراشه و تجهیزات الکترونیکی تأثیر بگذارد.
وابستگی زیرساختهای هوش مصنوعی به انرژی و گاز طبیعی
یکی از ابعاد کمتر مورد توجه بحرانهای انرژی، تأثیر آن بر توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی است. مراکز دادهای که مدلهای AI را آموزش میدهند یا اجرا میکنند به توان محاسباتی و انرژی بسیار بالایی نیاز دارند.
شرکتهایی مانند انویدیا، مایکروسافت و آمازون در حال سرمایهگذاری میلیاردها دلار برای توسعه دیتاسنترهای AI هستند. این مراکز داده اغلب از برق تولید شده با گاز طبیعی یا انرژیهای ترکیبی استفاده میکنند.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، مراکز داده در سال 2022 حدود 460 تراواتساعت برق مصرف کردند و انتظار میرود با رشد سریع هوش مصنوعی این رقم تا سال 2026 به بیش از 1000 تراواتساعت برسد.
افزایش قیمت گاز طبیعی مایع (LNG) نیز که بخشی از آن از خلیج فارس تأمین میشود، میتواند هزینه راهاندازی و نگهداری چنین زیرساختهایی را افزایش دهد. به همین دلیل بحرانهای انرژی میتوانند سرعت توسعه زیرساختهای محاسباتی جهان را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
آسیبپذیری لجستیکی زنجیره تأمین نیمهرسانا
زاویه مهم دیگری که در چنین بحرانهایی آشکار میشود، وابستگی شدید صنعت نیمهرسانا به لجستیک جهانی است.
صنعت تراشه یکی از پیچیدهترین زنجیرههای تأمین در جهان را دارد. ویفرهای سیلیکونی ممکن است در یک کشور تولید شوند، در کشور دیگری پردازش شوند و سپس برای بستهبندی و مونتاژ به منطقهای دیگر ارسال شوند.
بسیاری از این جابهجاییها از مسیرهای دریایی انجام میشود. اگر بحرانهای ژئوپلیتیک باعث اختلال در مسیرهای کشتیرانی یا افزایش هزینه بیمه و حملونقل شوند، زمان و هزینه انتقال مواد و تجهیزات نیز افزایش مییابد.
در صنعتی که زمان تحویل و دقت برنامهریزی نقش حیاتی دارد، چنین اختلالهایی میتواند برنامه تولید کارخانهها را بههم بزند.
البته در این زمینه بسیاری از شرکتهای بیمه دریایی خدمات منطقهای را تقبل میکنند ولی عدم واردات تراشهها یا حتی قطعات پردازشی به حوزه وسیعی مانند خاورمیانه، کشورهای عربی فعال در این منطقه را با مسئله قابل توجه افزایش قیمت این قطعات روبرو خواهد کرد.
فشار بر اقتصاد تراشه در شرق آسیا
احتمالاً در خبرهای منتشر شده طی چند روز گذشته خواندهاید که بسیاری از کشورهای شرق آسیا این روزها با مشکل انرژی و سوخت روبرو شدهاند. این بحران به دلیل بالا رفتن قیمت سوختهای فسیلی از جمله نفت، نفت کوره و بنزین صورت گرفته که میتوانید به بخشهای صنعتی نیز بسط پیدا کند.
در کنار این موضوع به خوبی میدانیم که بخش عمده ظرفیت تولید نیمهرسانا در شرق آسیا متمرکز است. شرکتهایی مانند TSMC در تایوان و Samsung Electronics در کره جنوبی بخش بزرگی از تولید جهانی تراشههای پیشرفته را در اختیار دارند.
اقتصاد صنعتی این کشورها به شدت به واردات انرژی وابسته است و بخش مهمی از نفت و گاز مورد نیاز آنها از خلیج فارس تأمین میشود. در نتیجه هرگونه اختلال در تنگه هرمز میتواند به افزایش هزینه انرژی در این کشورها منجر شود و فشار مضاعفی بر صنعت نیمهرسانا وارد کند.
برای نمونه، بنابر گزارش رسمی TSMC، این شرکت در سال 2023 بیش از 24.7 تراواتساعت برق مصرف کرده که معادل حدود 8 درصد کل مصرف برق تایوان است.
بدیهی است که با کمبود انرژی، عملکرد این شرکتها تحت تاثیر قرار گرفته یا در خوشبینانهترین حالت، قیمت محصولات آنها برای ایجاد پایداری در فاکتورهای مالی یا عملکردی، افزایش خواهد یافت.
امنیت زنجیره تأمین؛ درس جدید برای اقتصاد فناوری
بحرانهایی مانند مسدود شدن تنگه هرمز نشان میدهند که اقتصاد فناوری چقدر به زیرساختهای فیزیکی و منابع طبیعی وابسته است.
در سالهای اخیر دولتها و شرکتهای فناوری تلاش کردهاند با ایجاد ظرفیتهای تولید جدید، ذخایر استراتژیک مواد اولیه و تنوعبخشی به منابع انرژی، آسیبپذیری زنجیره تأمین را کاهش دهند.
با این حال واقعیت آن است که تولید تراشه همچنان به شبکهای جهانی از منابع و زیرساختها وابسته است؛ شبکهای که در آن یک گذرگاه دریایی در خاورمیانه میتواند بر کارخانههای تراشه در تایوان و دیتاسنترهای هوش مصنوعی در آمریکا تأثیر بگذارد.
به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند بحرانهایی از این دست تنها یک شوک موقت برای بازار انرژی نیستند، بلکه نشانهای از دورهای هستند که در آن ژئوپلیتیک، انرژی و اقتصاد سیلیکون بیش از هر زمان دیگری به یکدیگر گره خوردهاند.
نظر خود را اضافه کنید.
برای ارسال نظر وارد شوید
ارسال نظر بدون عضویت در سایت