بنزین بی‌کیفیت چه بلایی بر سر کامپیوتر و سنسورهای خودرو می‌آورد؟

این روزها بنزین بی‌کیفیت و حاوی ترکیبات نامتعارف پتروشیمی حسابی دارندگان خودرو را به دردسر انداخته است. در این نوشتار از نگاه سخت‌افزار و کامپیوتر به شما می‌گوییم بنزین غیراستاندارد چه مشکلاتی برای خودروها ایجاد می‌کند تا بی‌جهت برای تعمیر و تعویض قطعات برقی ماشین هزینه نکنید.

ماجرای کیفیت بنزین در ایران وارد مرحله تازه‌ای شده است و حالا نه تنها معاون اول رئیس جمهور تلاش کرده مردم را از کیفیت بنزین غیراستاندارد  بترساند تا بلکه مصرف را پایین بیاورند، بلکه استفاده از متانول در ترکیب بنزین هم رسماً تأیید شد است. در عین حال مشاهدات روزمره هم بیانگر بد کار کردن خودرو، جوش آوردن، افت عملکرد و روشن شدن چراغ چک است.

تاثیر بنزین بی‌کیفیت بر کامپیوتر خودرو

از آنجایی که ماشین‌های امروزی توسط کامپیوتر (همان ECU) کنترل می‌شوند و سیستم الکترونیکی آنها حسگرهای مختلفی برای سنجش کیفیت احتراق دارد، هیچ عجیب نیست که کیفیت بد بنزین مستقیماً موجب اختلال در عملکرد آن شود. به همین دلیل از نگاه سخت‌افزاری و الکترونیکی به این موضوع می‌پردازیم و تلاش می‌کنیم بفهمیم سوختی که ترکیب و مشخصات آن با بنزین معمول متفاوت است، چه اثری بر سیستم سوخت‌رسانی و کامپیوتر خودروهای امروزی دارد؟ 

از بحث خود سوخت و مکانیک خودرو که در تخصص نگارنده نیست بگذریم، این ماجرا جنبه مهم دیگری هم دارد و آن تاثیر سوخت بی‌کیفیت یا غیر استاندارد بر کامپیوتر خودرو است. هرچند همه خرابی‌های روزهای اخیر خودروها را نمی‌توان به کیفیت بنزین ارتباط داد، اما ترکیب نامتعارف آن که در رسانه‌های مختلف مطرح شده، می‌تواند بخش زیادی از مشکلات را به خوبی توضیح دهد.

کلیه خودروهای رایج ایرانی و چینی توسط ECU یا همان واحد کنترل موتور کنترل می‌شوند که دائماً اطلاعات تعداد زیادی از سنسورها را دریافت می‌کند و بر اساس آنها مقدار سوخت، زمان جرقه و سایر پارامترهای موتور را تنظیم می‌کند. 

بنابراین وقتی مشخصات و رفتار سوخت تغییر می‌کند، کامپیوتر خودرو متوجه شود چیزی در رفتار موتور مطابق انتظار نیست و تلاش می‌کند آن را اصلاح (Fuel Trim) کند. مشکل اینجاست که همین تلاش‌های ECU خودرو برای بهینه‌تر کردن احتراق باعث بروز خطا، عملکرد غیرعادی و حتی روشن شدن چراغ چک می‌شود که می‌تواند مشکلات عدیده‌ای برای مالک خودرو ایجاد کند.

خطای سنسور اکسیژن به دلیل کیفیت بد سوخت

یکی از اولین اجزای خودرو که سوخت بی‌کیفیت یا غیراستاندارد روی آن اثر می‌گذارد، سنسور اکسیژن یا Lambda Sensor است.

این سنسور میزان اکسیژن باقی‌مانده در گازهای خروجی را قبل و بعد از کاتالیزور اندازه‌گیری می‌کند و اطلاعات آن در اختیار ECU قرار می‌گیرد تا نسبت هوا و سوخت را به شکل بهینه تنظیم کند. در واقع ECU از طریق همین بازخورد متوجه می‌شود که احتراق بیش از حد غنی یا رقیق است و باید مقدار سوخت تزریقی را تغییر دهد.

مشکل اینجاست که وقتی ترکیبات بنزین عادی نیست، احتراق عادی هم ندارد. در نتیجه ECU هم اطلاعات غیرعادی از سنسورهای اکسیژن دریافت می‌کند و همین امر موجب برهم خوردن تمامی معادلات و کالیبره‌های سازنده خودرو می‌شود.

در چنین شرایطی ECU که از کیفیت بنزین بی‌خبر است و امکان بررسی آن را هم ندارد، تلاش می‌کند با انجام اقداماتی همچون تغییر نسبت سوخت به هوا، احتراق را بهینه‌تر کند که چندان جواب نمی‌دهد و منجر به بدکار کردن خودرو، جوش آوردن و نهایتاً روشن شدن چراغ چک می‌شود.

از طرف دیگر بروز پدیده ناک زدن باعث می‌شود ECU در فرامین خود اصلاحاتی انجام دهد که لزوماً نتیجه مثبتی ندارند و گاهی باعث بد کارکردن و افت قدرت موتور می‌شوند.

البته چراغ چک در همه خودروها لزوماً روشن نمی‌شود و کاملاً به رفتار ECU و کیفیت بنزین موجود در باک خودرو بستگی دارد. با این حال معمولاً اطلاعات سنسور به حدی غیرعادی است که ECU تصور می‌کند سنسور اکسیژن خراب شده است و چراغ چک را روشن می‌کند. برای نمونه ممکن است در ارور دیاگ مشکل ولتاژ غیرعادی سنسور اکسیژن ثبت شده باشد و علت دقیق آن مشخص نباشد.

وقتی که مالک خودرو به تعمیرگاه مراجعه می‌کند و اصطلاحاً دیاگ می‌زند، ممکن است با خطای سنسور اکسیژن مواجه شود و تصور کند که باید تعویض شود. اینجاست که به سادگی چند میلیون تومان خرج روی دستش گذاشته می‌شود و بی‌جهت سنسور اکسیژن را تعویض می‌کند. در حال حاضر قیمت یک سنسور اکسیژن بین 2 تا 4 میلیون تومان است که با احتساب اجرت تعویض، مبلغ کمی نیست.

جنگیدن ECU و بدکار کردن خودرو

ECU برای اینکه موتور را در شرایط مناسب نگه دارد، دائماً مقدار سوخت تزریقی را اصلاح می‌کند. اگر مخلوط هوا و سوخت بیش از حد رقیق باشد، سیستم می‌تواند مقدار تزریق را افزایش دهد و اگر مخلوط بیش از حد غنی باشد، در جهت مخالف عمل کند.

از آنجایی که رفتار بنزین بی‌کیفیت به دلیل ترکیبات غیر استاندارد عادی نیست، ECU تلاش می‌کند با انجام تغییراتی همچون نسبت سوخت به هوا، احتراق را بهینه‌تر کند. چون ترکیب و رفتار سوخت کاملاً غیرعادی است، ECU در انجام این کار چندان موفق نمی‌شود و در عوض به مشکلاتی همچون افت قدرت، بد کار کردن، جوش آوردن و ریپ زدن می‌انجامد.

بنابراین ممکن است بعد از سوخت‌گیری موتور بد کار می‌کند، چراغ چک روشن شود یا ماشین اصطلاحاً ریپ بزند و خوب کار نکند. البته این‌ها به معنی خرابی ECU نیست و صرفاً عملکرد آن به دلیل کیفیت پایین سوخت مختل شده است.

اگر بعد از بنزین زدن خودرو بد کار کرد چه کنیم؟

اگر در گذشته با روشن شدن چراغ چک خودرو سریعاً به تعمیرگاه مراجعه می‌کردید، امروز وضعیت کمی فرق می‌کند و بهتر است کمی صبورتر باشید. در صورتی که طی روزهای اخیر ماشین شما بد کار می‌کند یا چراغ چک آن بی‌جهت روشن شده است، لزوماً نیاز نیست برای تعمیر اقدام کنید.

در نظر داشته باشید که صرفاً دیاگ زدن و پاک کردن خطا کمک خاصی به خودرو نمی‌کند و مادامی که همان سوخت در باک ماشین باشد، هزینه بیهوده است. اما اگر در آینده کیفیت سوخت بهتر شد، می‌توانید برای پاک کردن خطا و خاموش کردن چراغ چک خودرو اقدام کنید.

اما اگر تغییر ملموسی در صدا یا عملکرد موتور خودرو احساس می‌کنید و چراغ چک هم روشن شده، بهتر است ریسک نکنید و دیاگ بزنید تا مطمئن شوید مشکل جدی‌تری وجود ندارد.

بنابراین این روزها از تعویض سنسور اکسیژن یا پاک کردن زود به زود خطاهای کامپیوتر خودرو پرهیز کنید تا الکی پولتان هدر نرود. متاسفانه تا زمانی که کیفیت سوخت بالا نرود و استاندارد نشود، کار خاصی از دستتان بر نمی‌آید. 

شاید تنها توصیه مفید، اضافه کردن بنزین متفاوت به باک باشد. برای نمونه اگر 3 روز پیش سوخت‌گیری کرده‌اید و عملکرد خودرو مناسب نیست، این شانس وجود دارد که با بنزین زدن دوباره، مقداری کیفیت سوخت موجود در باک تغییر کند؛ هرچند که لزوماً بهتر نمی‌شود و این احتمال هم وجود دارد که حتی بدتر شود. 

شاید اگر در یک شهر دیگر اقدام به سوخت‌گیری کنید، ترکیب بنزین متفاوت از جایگاه قبلی باشد و وضعیت تغییر کند.

برای مکمل اکتان هزینه نکنید!

برخلاف تصور رایج، مشکل بنزین بی‌کیفیت لزوماً عدد اکتان آن نیست و با اضافه کردن چند درصد مکمل اکتان مشکل برطرف نمی‌شود. بنابراین توصیه می‌شود بی‌جهت برای خرید مکمل اکتان هزینه نکنید یا دست کم نمونه‌های باکیفیت و معتبر تهیه کنید.

مکمل اکتان نهایتاً مقداری از ناک زدن خودرو می‌کاهد اما معجزه هم نمی‌کند و 200 یا 300 سی‌سی مکمل هرگز قادر نیست کیفیت پایین یک باک سوخت را جبران کند. البته استفاده از اکتان بوسترهای باکیفیت خصوصاً در خودروهای توربرو شارژ ممکن است تاثیر خوبی بر روی کاهش پدیده مخرب ناک زدن داشته باشد. با این حال بخش قابل توجهی از اکتان‌های متفرقه بازار ترکیبات و کیفیت نامشخصی دارند و لزوماً خرید اکتان بوستر مفید نیست.

سخن پایانی

به طور خلاصه اگر بخواهیم بگوییم، این روزها به روشن شدن چراغ چک خودرو کمتر حساسیت نشان بدهید، سنسور اکسیژن را تعویض نکنید و تا حد ممکن کمتر به خودرو فشار بیاورید. همچنین پرهیز از رانندگی در گرمای ظهر می‌تواند قدری به عملکرد و سلامت موتور ماشین کمک کند. البته آنچه که گفته شد به معنای بی‌توجهی محض به روشن شدن چراغ چک ماشین نیست و نباید همیشه آن را به حساب بنزین بد گذاشت.

اگر اکتان با کیفیت خوب و قیمت معقول (نه قیمت فضایی) پیدا کنید، کاهش ناک زدن موتور می‌تواند به ECU در مدیریت بهتر موتور کمک کند و کمتر دچار ریپ‌زدن و افت توان شود.